Begrip verbindt
Autisme
Net zoals ieder mens uniek is, verschilt ook elke persoon met autisme. Wat hen verbindt, is een andere manier van informatie verwerken, wat op zijn beurt kan leiden tot ander gedrag.
Welke kenmerken iemand met autisme vertoont, verschilt van persoon tot persoon. Ze zijn afhankelijk van leeftijd, opvoeding/leeromgeving, intelligentie, taalniveau, geslacht… Mensen met autisme ervaren doorgaans moeilijkheden op het vlak van sociaal-emotionele wederkerigheid, een kenmerk dat autistische mensen gemeenschappelijk hebben. Dit uit zich echter van persoon tot persoon anders.
De ene zal het moeilijk vinden om te reageren wanneer iemand anders een gesprek probeert aan te gaan, de ander zal vlot het gesprek aangaan, maar dit doen op een eerder a-typische manier.
Daarnaast zijn er ook verschillen in de ernst van de moeilijkheden die mensen met autisme ervaren. Iemand die gevoelig is voor bepaalde prikkels, zoals lawaai, kan er in beperkte mate last van hebben (bv. nu en dan een hoofdtelefoon gebruiken is voldoende) of kan er in die mate last van hebben dat het zijn dagelijks leven verstoort (bv. de trein niet kunnen nemen op drukke momenten).
Tot slot is het belangrijk om bij mensen met autisme het onderscheid te maken tussen wat ze tonen aan de buitenkant en wat ze ervaren aan de binnenkant. Iemand die schijnbaar geen moeite heeft met vriendschappen, kan dit in realiteit wel bijzonder belastend vinden.
Via hun redeneervermogen/intelligentie of door te leren van anderen en te imiteren, proberen mensen met autisme soms hun moeilijkheden te verbergen (=camoufleren) of goed te maken (=compenseren). Naarmate men ouder wordt of intelligenter is, lukt dit compenseren en camoufleren ook beter. Hun autisme wordt in deze gevallen minder gezien of minder geuit in gedrag, wat niet betekent dat deze mensen geen ondersteuning of begrip vanuit de omgeving nodig hebben.
Autisme aan de buitenkant
Sociale communicatie en sociale interactie
Onafhankelijk van hun taalniveau, ervaren mensen met autisme hoofdzakelijk moeilijkheden bij het toepassen van taal en communicatie binnen een sociale context.
Letterlijke, duidelijke communicatie en expliciete regels vragen weinig interpretatie en worden door mensen met autisme doorgaans goed begrepen. Heel wat andere aspecten van sociale communicatie en interactie vragen echter wel interpretatie. Hierbij is de kans groter dat mensen met autisme het moeilijker begrijpen of de zaken anders interpreteren:
- gezichtsuitdrukkingen of niet-verbale communicatie
- sociale regels en sociaal aanvoelen
- sarcasme of beeldspraak enz.
Hierdoor reageren ze ook anders in contact met anderen. Doordat ze zich niet altijd gemakkelijk kunnen inleven in anderen, lijken ze ook niet altijd afgestemd op hun interactiepartner of komen ze mogelijk egocentrisch over.
Gedrag, interesses en prikkelverwerking
Mensen met autisme verwerken de wereld en de informatie die op hen afkomt anders dan mensen zonder autisme (zie ook ‘Autisme aan de binnenkant’). Door moeilijkheden op het vlak van verbeelding kunnen ze moeilijk denken voorbij het hier en nu. Ze kunnen zich moeilijk inbeelden hoe iets zou kunnen zijn, waardoor ze extra nood hebben aan duidelijkheid, structuur en voorspelbaarheid. Het herhalen van bekende activiteiten/handelingen en het vasthouden aan routines geeft rust.
Het strikt naleven van regels biedt duidelijkheid in een anders erg chaotische en verwarrende wereld. Nieuwe of onverwachte gebeurtenissen kunnen dan weer spanning of onrust met zich meebrengen. Tot slot zien we in het gedrag van mensen met autisme ook vaak tekenen van overprikkeling (bv. drukke plaatsen vermijden) of onderprikkeling (bv. een verminderd hongergevoel of pijn minder voelen)
Autisme aan de binnenkant
Dit gedrag komt niet uit het niets, maar wordt veroorzaakt door onderliggende hersenprocessen (bv. informatieverwerking, prikkelverwerking, denkprocessen) die aan de buitenkant niet zichtbaar zijn. Deze interne processen zijn minstens even belangrijk, zowel voor het vaststellen van autisme als voor het omgaan met en ondersteunen van autistische mensen. Denk maar aan zij die vrij goed kunnen compenseren voor hun moeilijkheden. Wie bij deze mensen op basis van gedrag oordeelt dat er niets aan de hand is, gaat voorbij aan hoe die persoon werkelijk functioneert.
Ter illustratie:
Voor Jonas, een tiener met autisme, is het niet evident de bus te nemen. Hij blijft dan ook vaak thuis of gaat te voet naar school. Vooraleer we Jonas hierbij kunnen helpen, moeten we ons de vraag stellen wat het nemen van de bus zo moeilijk maakt. Is het een drukke bus en raakt Jonas overprikkeld? Komt de bus vaak te laat en is de situatie daardoor onvoorspelbaar? Is er iemand aan de bushalte die een praatje wil maken met Jonas waardoor hij zich niet op zijn gemak voelt?, …
Doordat de informatieverwerking in de hersenen bij mensen met autisme anders verloopt, ervaren zij de wereld anders en reageren zij dus ook anders. Hieronder enkele voorbeelden:
- Prikkels uit de omgeving worden niet of anders geselecteerd. Mogelijk gevolg: alle prikkels worden verwerkt in de hersenen (bv. overprikkeling) of er wordt geen onderscheid gemaakt tussen relevante en irrelevante prikkels.
- Er wordt meer gefocust op details eerder dan op het geheel. Waar andere mensen zich snel een globaal beeld kunnen vormen (bv. enkele lijnen kunnen al voldoende zijn om te zien dat het een huis is), is dit vaak niet zo voor mensen met autisme. Informatie verwerken tot een geheel gaat moeizamer en kost meer energie en tijd.
- Zich dingen voorstellen die niet fysiek aanwezig zijn of die niet gaan over het hier en nu, lukt moeilijker (= verbeelding). Dit kan zich uiten op verschillende vlakken: zich inleven in de gedachten of gevoelens van anderen, zich voorstellen hoe iets in de toekomst zal zijn, abstract redeneren, kiezen…
- Plannen en organiseren, een cruciale vaardigheid voor het bereiken van doelen, verloopt minder vlot. Veel mensen met autisme hebben hierbij ondersteuning nodig doorheen de volledige levensloop.
- Een verhoogde rigiditeit, ofwel een tekort aan flexibiliteit in denken en handelen, wordt vaak geassocieerd met ASS. Dit betekent dat autistische mensen o.a. moeilijker kunnen afwijken van hun standpunt of idee, moeilijker de overgang maken tussen taken/activiteiten of geannuleerde/gewijzigde plannen toch moeilijk kunnen loslaten.
De informatie die dagdagelijks op ons afkomt vanuit de buitenwereld wordt dus anders waargenomen en verwerkt door mensen met autisme. Hierdoor krijgt de wereld voor hen vaak een andere betekenis.
Wanneer we het gedrag van autistische mensen bekijken vanuit deze anders verlopende informatieverwerking en betekenisverlening, is het als het ware vanzelfsprekend dat onze huidige samenleving een enorme uitdaging vormt voor hen.
Mensen met autisme ondersteunen
Hoe beter we autisme begrijpen aan de binnen- en buitenkant en hoe beter we ‘autistisch gedrag’ kunnen verklaren vanuit een andere betekenisverlening, hoe beter we autistische kinderen, jongeren en volwassenen kunnen ondersteunen.
Dit is echter een complex gegeven. Elke persoon met autisme is anders en toont een uniek patroon van moeilijkheden en sterktes. Dit betekent dat het ondersteunen van mensen met autisme maatwerk is en het belangrijk is de nodige tijd te nemen om de persoon met autisme goed te leren kennen. Vaak komen we al een heel eind door het tonen van begrip voor mensen met autisme en te luisteren naar hen. We mogen er niet vanuit gaan dat we weten hoe het is voor iemand met autisme. Enkel door naar de persoon zelf te luisteren, kunnen we een poging doen om hen te begrijpen.
We kunnen ook concreet aan de slag gaan met enkele moeilijkheden:
- Taal: Hoe duidelijker, concreter en eenvoudiger de communicatie, hoe beter deze begrepen wordt. Communicatie die voor interpretatie vatbaar is (bv. sarcasme, beeldspraak), non-verbale communicatie (gelaatstuitdrukkingen, lichaamstaal), impliciete boodschappen, complexe zinnen, abstracte begrippen,… zijn vaak niet eenvoudig of werken niet.
- Prikkels: Sommige mensen zijn hypergevoelig aan bepaalde zintuiglijke prikkels (auditief, visueel,…). Deze prikkels hoeven daarom niet uitzonderlijk hevig te zijn, het kan ook gaan om onopvallende prikkels. Voor deze mensen kan het helpen om de hoeveelheid of intensiteit van prikkels te verminderen. Denk maar aan een hoofdtelefoon, de mogelijkheid om zich af te zonderen, een zonnebril,…
- Verbeelding/voorspelbaarheid: Het aanbieden van visuele hulpmiddelen (bv. pictogrammen, een planning, foto’s,…) kan ervoor zorgen iemand communicatie beter begrijpt. Het aanbieden van een visuele structuur (bv. dagplanning, weekplanning, verloop van een activiteit, reisplanning,…) biedt voorspelbaarheid en duidelijkheid en kan mensen met autisme helpen zichzelf te organiseren.
- …
Voor wie op zoek is naar een overzicht van concrete tips, verwijzen we door naar: Peeters, K. (2020). Autisme Vooruit. 101 tips. Leuven, België: Lannoo Campus.
Sterktes van mensen met autisme
De vaststelling dat de hersenen van mensen met autisme anders functioneren heeft niet alleen nadelen.
We mogen autisme dan ook niet enkel definiëren in termen van moeilijkheden of problemen. Autistische mensen hebben heel wat talenten en sterktes die maar al te vaak over het hoofd gezien worden of onbenut blijven. Dit zorgt niet enkel voor een zeer negatief beeld over autisme, maar mensen met autisme worden vaak ook veel te weinig aangesproken op hun sterktes. Een belangrijk onderdeel van motivatie (bv. als student of op de werkvloer), is de mate waarin onze competenties en talenten aangesproken worden en de mate waarin we als mens het gevoel hebben dingen te doen waar we goed in zijn.
Wanneer talenten of sterktes bij autisme onderzocht worden, vindt men doorgaans talenten in één van de volgende gebieden: geheugen, visuospatiële vaardigheden (zien en verwerken van een waarneming in de ruimte), rekenen, tekenen, muziek.
Een verhoogde detailgerichtheid betekent dat taken waarvoor een oog voor detail vereist is, beter worden uitgevoerd. Wanneer muzikaal getalenteerde mensen met en zonder autisme vergeleken worden, blijken mensen met autisme toonhoogtes beter te kunnen onderscheiden en onthouden. Zo’n uitgesproken talenten komen iets vaker voor bij mensen met autisme, wat zeker niet betekent dat alle autistische mensen dergelijke talenten hebben. Net zoals de moeilijkheden, zijn de sterktes en talenten voor elke persoon anders. Deze talenten zijn ook niet exclusief voor mensen met autisme en komen ook voor bij mensen zonder autisme.
De autismekenmerken zelf hebben ook potentiële voordelen. Hoewel de zeer intense interesses van mensen met autisme vaak negatief bestempeld worden, betekent dit eveneens dat ze zich erg kunnen verdiepen in een specifiek thema. Tijdens studies of op de werkvloer kan dit betekenen dat ze over een zeer rijke kennis beschikken binnen hun vakgebied. Deze positieve insteek geldt ook voor hun verminderd inlevingsvermogen in anderen. Ze volgen hun eigen ideeën en gedachten en zijn hierdoor mogelijk minder beïnvloedbaar door anderen of bieden vaker een origineel perspectief. Mensen met autisme hechten vaak veel belang aan regels en routine, wat maakt dat ze betrouwbaar zijn en afspraken goed nakomen.
Om het functioneren van mensen met autisme écht goed in kaart te brengen, moet men zowel moeilijkheden als sterktes evalueren. Waar ondersteuning nodig is bij moeilijkheden, is het even belangrijk dat sterktes benut worden. Mensen met autisme kunnen een grote meerwaarde betekenen op de werkvloer, al vraagt dit een goed evenwicht tussen ondersteuning enerzijds en taken die bij hun competenties aansluiten anderzijds.
